ادبيات فولكلور ايران
دو بيتي؛ يادگاري از ادبيات فولكوريك ايران
دو بيتي يكي از شاخه هاي ادبيات عاميانه ي ايران زمين به شمار مي روند. دو بيتي كه جدا از تعريف هاي عروضي و بديعي مشخص خود ، در روستاها و شهرهاي پر شمار ايران نامهاي گوناگوني همچون : دوبيتو ، چهار خانه ، چهارگاني ، بيت ، فراقي ،عاشقي و چهار دانه دارد ؛ در نزد قدما ، عنوان كلي ترانه داشته است و به دو بيتي ورباعي اطلاق مي شده است . دو بيتي و همزاد آن رباعي ، همه جا ازبزم پادشاهان تا محفل روحاني صوفيان و خلوت غم انگيز تهي دستان و آواز آرزومندانه ي شبانان ، بر دلها چنگ مي انداخته و برلب ها جاري مي شده و آنگاه كه با نغمه ي موسيقي همراه مي شد، تاثيري شگفت بر جاي مي نهاده است. صاحبان انديشه و از آن ميان مشايخ نامدار شعر و عرفان و ادبيات كليدي ترين رهنمودها و اندرزهاي عرفاني خود را فشرده و صافي كرده اند و در اين قالب كم قدوقامت شعري باز گفته اند .
حوزه ي جغرافيايي دوبيتي هاي عاميانه ؛ فارس ،هگمتانه ،آذربايجان ، شمال غرب ايران و قسمتهاي از جنوب بوده است .
دوبيتي يا فهلوي از انواع ادبي قابل تامل در زبان فارسي است ؛ بايد گفت در باره ي اين نوع ادبي به رغم فراگير و گسترده بودن آن كمتر بررسي علمي شده است و شايد يكي از دلايل اين كم توجهي ، شناسنامه دار نبودن اغلب شاعران اين نوع شعر است.
فهلويات(شعر به زبان پهلوي) نامي است كه شمس الدين قيس رازي در كتاب نفيس «المعجم في معاييرالشعار العجم» به اين نوع اشعار داده است
دكتر محمد مهدي ناصح استاد دانشگاه مشهد در باره ي فهلويات اين گونه مي گويد :
« معلوم نيست كه اين گونه ي شعري تا چه حد در نواحي هگمتانه رايج بوده است ،اما نكته ي مهم اين است كه در بسياري از آن مناطق از همدان و فارس و يزد اثري از اين انواع وجود دارد . آن چه در تاريخ ادبيات به عنوان "دوبيتي" مي شناسيم ، باز مانده ي نوعي شعر كهن است كه به سبك و سياق اشعاري چون «ويس ورامين» و «شاهنامه ي مسعودي» به ما رسيده است . قديمي ترين جايي كه ظاهرا به اين گونه ي شعري اشاره شده است ؛ نامه هاي عين القضات همداني است كه در آن لفظ« اورامه» يا «اورايان» ،«ارمان» و احتمالا« اورميه »امده است.»(1)
از جمله دوبيتي سرايان مشهور ادبيات ايران مي توان به «بابا طاهر همداني » از عرفاي نامدار قرن چهارم و پنجم اشاره نمود. در زمانه ي ما بابا طاهر همداني يا بابا طاهر عريان يكي از نام آورترين شاعران ايراني محسوب مي شود ؛ پير و جوان ، شهري و روستايي ، با سواد و بي سواد و همه نام او را شنيده اند و شعري از او را در حافظه دارند و هيچ گوشه اي از اين سرزمين نيست كه ترنم ترانه هاي طاهر از آن به گوش نرسد . بسياري از دو بيتي هاي منسوب به وي امروزه به عنوان ضرب المثل در زبان فارسي به كار برده مي شود.
سوز شاعرانه و عارفانه ، زبان گرم و صميمي ، تموج احساس و ذوق از جمله ويژگي هاي زبان بابا طاهر است
بوره سوته دلان گرد هم آييم سخن واهم كريم غم وا نماييم
ترازو آوريم غمــــها بسنجيم هر آن سنگين تريم وزنين تر آييم
بابا طاهر راست كه فرمود :
خداوندا به فرياد دلــم رس كس بي كس تويي، مو مانده بي كس
همه گويند طاهركس نداره خدا يـــــار موئـه چــــــه حاجته كس
و هم از اوست كه :
غم عشقت بيابان پرورم كــــــرد هواي بخت بــــي بال و پرم كرد
به مو گفتي صبوري كن صبوري صبوري طرفه خاكي بر سرم كرد
دو بيتي از جمله اشعار عاميانه و فولكلوريست كه در جاي جاي ايران زمين رواج داشته و گرما بخش محفل گرم ايرانيان در شبهاي سرد زمستان بوده است ؛ هنوز هم در شبهاي سرد و طولاني زمستان در روستا ها و گوشه و كنار اين فر جايگاه مي توان گرماي اين نوع كهن از شعر ماندگار فارسي را حس كرد و اين موضوع در همه جاي ايران به چشم مي خورد . باياتيها ، كه از باغ و بستان به شكوفه و گل نشسته ي آذربايجان _ اين سرزمين بزرگ و عزيز بيدران _ كه عطر گل شقايق در بي پايان گستره ها ي آن پراكنده است ، نغمه و سرود مردماني بوده است كه حدود سه هزار سال قبل از ميلاد ، در آن فر جايگاه مي زيستند.
بنه درد رژان بوجينم از درد رند پاشان برم چون خاك و چون گرد
مرگ ويژم ميان درد مندان ره به اويان به همراهــــــــي شرم برد
بگذار به جان خريدار درد مندان باشم و چون غبار و خاك پايشان باشم
بگذار مرگ و زندگي ام ميان درد مندان باشد از آنكه با ياري ايشان ره به حق توانم برد.
اين دوبيتي يادگاريست از شيخ صفي الدين اردبيلي به زبان كهن آذري ؛ از لهجه هاي ايران باستان كه روزگاري درسرزمين آذربايجان رواج داشته است. دكتر محمد امين رياحي درباره زبان فهلوي و دوبيتي هاي شمال غرب ايران «قلمروماد قديم» كتاب ارزشمندي به نام «زبان كهن آذربايجان» نگاشته است كه در آن
دو بيتي ها را با تعبيرات چون : آذري ، راژي ،شهري و . . . ياد كرده است.(2)
اما دو بيتي هاي زبان امروز آذربايجان يعني زبان تركي نيز در رديف جذابترين آثار بديع فولكوريك ايران زمين جاي دارند .
در باياتيها يا دو بيتي هاي بومي آذربايجان كه از لحاظ وسعت ،گيرايي ، ترنم موسيقيايي ،برانگيختن ذوق و احساس ؛ در رديف جذابترين نمونه هاي دو بيتي جاي دارند ؛ فر و شكوه سترگ و دير پاي مردمان آذربايجان در قالب نوعي شعر هفت هجايي و در چهار نيم مصراع ، به شيواترين وجه ترسيم و نمايان شده است.
آيرلق يازان قلم
كاش اولا قولو قلم
سيزيلدير اورك سازيم
دارخما گلم - گلم
معني ابيات تركي فوق چنين است :
قلم كه جدايي را مي نگارد ، كاش شكسته باد ، ساز دلم با ناله مي گويد : دلتنگم مباش ؛ مي آيم مي آيم.
و شايد مضموني نزديك به اين جملات دارد :
قلم نوشت جدايي
بيگانه آشنايي
ساز دلم مي نالد
كجايي كي مي آيي؟
از ديگر چهره هاي شناخته شده ي هنر «دو بيتي» سرايي بايد به «فايز دشتي يا دشتستاني » اشاره نمود. زاير علي دشتي متخلص به فايز در سال 1350 هجري قمري برابر با 1209 خورشيدي در «كردوان» يكي از روستاهاي دشتستان به دنيا آمد . هيچ كس نمي داند فايز چگونه و از كجا شعر سرودن را آغاز كرده است ؛ اما آنچه مسلم است فايز يكي از نام آوران دو بيتي سرايي در ايران است. و آنچه نام فايز را در دوبيتي سرايي و ادبيات ايران ماندگار ساخته است مردمي بودن ترانه هايش و روستايي بودن سبك كلام اوست .
خبر آمد كه دشتستان بهاره زمين از خون فايز لاله زاره
خبر بر دلبر زارش رسانيد كه فايز يك تن و دشمن هزاره
و يا اين دو بيتي :
وفاي بي وفايون كرده پيرم برم يار وفا داري بگيرم
اگر يار وفاداري نجويم سر قبر وفا داران بميرم
كلام آخر اينكه : دو بيتي يكي از هزاران آهنگهاي اصيل شعر فارسي ماست كه از دوران پيش از اسلام در ميان طبقات مردم ايران رواج فراوان داشته و هنوز در در اكثر نقاط ايران بر سر زبانها جاري است.
سعيد احدزاده كلوري
پي نوشت:
1-روزنامه ي همشهري شماره2174- سوم مرداد 1379
2- ر.ك:زبان كهن آذربايجان ؛ محمد امين رياحي نامواره افشار ج چهارم؛ ص1910_1942
3- همچنين درباره زبان كهن آذربايجان ،بازمانده ي زبان آذري و مردمان آذري زبان امروز رجوع شود به سايت اينترنتي به نشاني: www.kolur.ir