مشاهده مي شود که تنها دو واژه ي شهي (لذيذ)و شهي (‌پادشاهي )‌بيت را از گفتار عادي بالاتر برده و آن را برجسته ساخته است . در مصراع اول شهد شهي يعني شهد لذيذ و شيرين ،  اما در مصراع دوم به معني پادشاهي شهر آمده است . نمونه هاي ديگر :

آتش است اين بانگ ناي و نيست باد             هرکه اين آتش ندارد نيست باد-مولوي

  نيست باد = باد وهوا نيست                    نيست باد = نابود باد

خوش مي روي به تنها ، تنها فداي جانت                مدهوش مي گذاري ياران مهربانت - سعدي                                                                                           

                     تنها = غريب وتنها           تنها = جان وتن ها

دست آن مشاطه رابايدجداازشانه کرد        تار زلفت راجدا مشاطه گرازشانه کرد- مولوي

           شانه = شانه و وسيله آرايش             شانه = عضوي از بدن

اميد لذت وعيش از مدار چرخ مدار           که در ديار کرم نيست ز آدمي ديار

        مدار اول = دايره و گردش روزگار          مدار دوم = نداشته باش

كتابي كه در او داد سخن آرايي توان داد ابداع كنم. - سعدي

مردي به مردي دشنه بر بيداد بسته           در خامشي ها قامت فرياد بسته- معلم

مردي اول : يك مرد (امام)   مردي دوم: دلاوري و مردانگي

گلاب است گویی به جویش روان // همی شاد گردد زبویش روان
روان(جاری) و روان(روح و جان)ارکان جناس اند که تلفظ یکسان و معنی متفاوت دارند
بنابراين جناس تام يکسانی دو واژه در تعداد و ترتیب واج ها ست
خرامان بشد سوی آب روان            چنان چون شده باز یابد روان

جانان من برخيز تا جولان برانيم     زان جا به جولان تا خط لبنان برانيم

جولان اول اسم مكان(مرز لبنان و سوريه) جولان دوم دور زدن – تاخت و تاز از زمين باز چو بر خاست نمود                     پي برداشتن دل آهنگ

ديد از آن دل آغشته به خون                        آيد آهسته برون اين آهنگ

واي دست پسرم يافت خراش                        واي پاي پسرم خورد به سنگ

آهنگ در بيت اول قصد كرد / آهنگ بيت دوم صدا و زمزمه

جناس ناقص

     اين گونه جناس ديگر كامل نيست بلكه دو كلمه ي همجنس ، تفاوت  اندكي با يكديگر دارند ؛ يا از نظر تعداد واجها با هم اختلاف دارند ، يا تعداد واجها برابر است ، اما در يكي از واجها با هم اختلاف دارند اين گونه جناس بسيار است و در بيشتر ابيات به چشم مي خورد:

بر آن گونه رفتند هر دو به رزم                 تو گفتي كه اندر جهان نيست بزم – فردوسي

اگر پاي در دامن آري چو كوه                 سرت ز آسمان بگذرد در شكوه – سعدي

بشنو از ني چون حكايت مي كند               از جدايي ها شكايت مي كند – مولانا

چو عاجز گشت خسرو در جوابش               نيامد بيش پرسيدن صوابش – نظامي

خروشي برآمد زشـــــــهر و ز دشت              غم آمدجهان را از آن كار بهر – فردوسي

 بر قدم او قدمــــــــي مي كشيد                         وز قلم او رقمي مي كشيد- جامي

     البته نوع ديگري از جناس نيز وجود دارد كه به آن جناس اشتقاق مي گويند و آن در بين كلماتي وجود دارد كه از يك ريشه ساخته شده باشند مانند:

 داد معشوقه به عاشق پيغام                   كه كند مادر تو با من جنگ

عاشق و معشوق هر دو از عشق مشتق شده اند.

احتمال نيش كردن واجب است از بهر نوش      حمل كوه بيستون بر  بر ياد شيرين بار نيست – سعدي

و ياكلماتي مانند : حرم و حريم //افتخار و تفاخر //گشودن و گشايان و . . .